Home > ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΛΙΜΟΥ > Θεσμοφόρια


ΘΕΣΜΟΦΟΡΙΑ
Το πρωτότυπο του κειμένου που ακολουθεί περιέχεται στον πρώτο τόμο του λεξικού της Ελληνικής Αρχαιολογίας του Αλέξανδρου Ραγκαβή. Η μετάφρασή του έγινε από την καθηγήτρια Φιλολογίας κ. Αγγελική Μασσέλου. 
Ήταν αρχαία γιορτή που γινόταν προς τιμήν της Δήμητρας, της επικαλούμενης Θεσμοφόρου, σε πολλά και διάφορα μέρη της Ελλάδας. Στις τελετές μετείχαν μόνο γυναίκες. Για τα θεσμοφόρια που γίνονταν στις άλλες πόλεις έχουμε λίγες πληροφορίες. Μόνο για τα «Αθήνησι Θεσμοφόρια», δηλαδή, αυτά που γίνονταν στην Αθήνα έχουμε τις πιο πολλές και πιο αξιόπιστες πληροφορίες.
Σύμφωνα με αρχαίες πηγές, τα Αθηναϊκά Θεσμοφόρια γίνονταν κατά τον μήνα Πυανεψίωνα, τον τέταρτο μήνα του Αττικού έτους. Ο μήνας αυτός περίπου αντιστοιχεί στο χρονικό διάστημα μεταξύ των πρώτων ημερών του Οκτωβρίου (θα λέγαμε από τις 5 Οκτωβρίου) και των πρώτων ημερών του Νοεμβρίου.
Ο Δημοσθένης, ο Διόδωρος, ο Σικελιώτης και ο Πλούταρχος αποδίδουν την εισαγωγή των Θεσμοφορίων στην Αθήνα στον Ορέστη. Ο Ηρόδοτος, όμως, υποστηρίζει, ότι η μελέτη ήρθε στην Ελλάδα από την Αίγυπτο, από τις θυγατέρες του Δαναού. Οι Δαναΐδες, λοιπόν, δίδαξαν πρώτα στις Πελασγιώτισσες γυναίκες της Πελοποννήσου. Μετά όμως την κατάκτηση της Πελοποννήσου από τους Δωριείς, εξαφανίσθηκε η τελετή, και μόνο οι Αρκάδες, που δεν κατακτήθηκαν, τη διατήρησαν.
Από το όνομα της γιορτής, φαίνεται καθαρά ότι πραγματοποιείτο σε ανάμνηση της εισαγωγής των νόμων και των κανονισμών εξευγενισμένου βίου, που όλοι πίστευαν πως η Δήμητρα τους υπέδειξε. Για το πόσες μέρες διαρκούσαν τα Θεσμοφόρια δεν συμφωνούν όλοι οι αρχαίοι συγγραφείς, που αναφέρονται σ΄ αυτά. Έτσι, για παράδειγμα, ο Ησύχιος αναφέρει πως διαρκούσαν τρεις μόνο μέρες. Απ΄ όσα, όμως, μας διασώζει ο Αριστοφάνης τα Θεσμοφόρια, φαίνεται πως διαρκούσαν πέντε μέρες. Η διαφορά αυτή δεν πρέπει να μας ξενίζει. Γιατί πέρα από τις κύριες τελετές που κάλυπταν ορισμένες μέρες, οι γυναίκες που έπαιρναν μέρος, έπρεπε να είχαν διαθέσει μια δυο μέρες πριν από την έναρξη του κύριου μέρους για να κάνουν όλες τις απαιτούμενες προετοιμασίες και τους προβλεπόμενους καθαρμούς. Μια πολύ αυστηρή μάλιστα προϋπόθεση, για τις γυναίκες που επρόκειτο να λάβουν μέρος στα Θεσμοφόρια ήταν και τούτη: Κατά το στάδιο της προετοιμασίας και της κυρίως γιορτής έπρεπε να απέχουν από κάθε μορφής επαφή και επικοινωνία με τους συζύγους τους! Αυτές οι αυστηρές προϋποθέσεις επέβαλλαν στις γυναίκες, που επρόκειτο να λάβουν μέρος, να κάθονται και να κοιμόνται σε κάποια είδη χορταριών, για τα οποία έλεγαν πως είχαν καταλυτική επίδραση και καθαρτική δύναμη.
Κατά το χρόνο της προετοιμασίας, οι γυναίκες που θα έπαιρναν μέρος στις καθαυτό γιορταστικές εκδηλώσεις από κάθε Δήμο της Αθήνας υπεδείκνυαν δυο παντρεμένες συνδημότισσές τους, για το «άρχειν εις τα Θεσμοφόρια», να ηγούνται και ν΄ αρχίζουν πρώτες τις προπαρασκευαστικές τελετές.
Μια άλλη πληροφορία, που μας διασώζει ο Ισαίος, αναφέρει πως όσοι σύζυγοι των γυναικών που θα έπαιρναν μέρος στις τελετές, είχαν πάρει προίκα αξίας τουλάχιστον τριών ταλάντων, όφειλαν να γίνουν χορηγοί, όφειλαν δηλαδή να καταβάλουν τις δαπάνες της εορτής.
Η καθαυτό γιορτή, η οποία κατά μια πολύ πιθανή υπόθεση, την οποία αποδέχεται και ο Βελάουερ (Wellauer), διαρκούσε μόνο τρεις μέρες. Άρχιζε την 11η του μηνός Πυανεψίωνος.
Η μέρα αυτή ονομαζόταν «άνοδος ή κάθοδος» και τούτο, γιατί η γιορτή άρχιζε με πομπή των γυναικών από την Αθήνα μέχρι την Ελευσίνα. Στην πομπή αυτή οι γυναίκες έφεραν πάνω στα κεφάλια τους ιερούς νόμους (νομικά βιβλία ή θεσμούς) που όπως παραδέχονταν, τους είχε εισαγάγει η ίδια η θεά Δήμητρα. Άλλωστε από αυτήν ακριβώς την πράξη της είχε πάρει και την προσωνυμία Θεσμοφόρος. Εκτός από τα νομικά βιβλία και τους θεσμούς, οι γυναίκες έφεραν πάνω στα κεφάλια τους και άλλα σύμβολα το εξευγενισμένου βίου.
Τη νύχτα της πρώτης μέρας οι γυναίκες έμεναν στην Ελευσίνα και τελούσαν τα σχετικά μυστήρια. Τη δεύτερη, που ονομάζονταν «νηστείας» ήταν μέρα πένθους. Τη μέρα αυτή οι γυναίκες κάθονταν κατάχαμα, γύρω από το άγαλμα της θεάς Δήμητρας, τρώγοντας μόνο τους «σησαμούντας», δηλαδή, εδέσματα παρασκευασμένα από το γνωστό μας σουσάμι. Αυτή τη μέρα ούτε η Βουλή συνεδρίαζε ούτε ο Δήμος. Είναι πολύ πιθανό, την ίδια αυτή μέρα, μετά το μεσημέρι, πως οι γυναίκες άρχιζαν πομπή με αντίθετη πορεία, από την Ελευσίνα προς την Αθήνα. Βάδιζαν όλες ξυπόλητες, πίσω από μια προπορευόμενη άμαξα, πάνω στην οποία μεταφέρονταν κάνιστρα πλεγμένα από καλάμια, γεμάτα με τα μυστικά σύμβολα.
Η τρίτη ημέρα ονομάζονταν «καλλιγένεια», γιατί με τούτο το όνομα συνήθιζαν να επικαλούνται η θεά Δήμητρα. Τούτη η τρίτη ημέρα, ήταν μέρα ξεφαντώματος και ευθυμίας. Οι γυναίκες κορόϊδευαν, έσκωπταν, λοιδωρούσαν η μία τις άλλες ή η μία ομάδα κάποια άλλη ομάδα. Αυτό γινόταν σε ανάμνηση της Ιάμβης, η οποία είχε κατορθώσει κάποτε με αστεία, σκώμματα και άλλες παντομίμες, να κάμνει τη θλιμμένη θεά Δήμητρα να μειδιάσει.
Ο Ησύχιος μας δίνει μια ακόμη πληροφορία. Την τρίτη μέρα γινόταν θυσία, που λεγόταν «ζημία». Η θυσία προσφερόταν στη θεά, αυτή την τελευταία μέρα, για να την εξιλεώσουν για όσες τυχόν παρεκτροπές είχαν διαπράξει οι γυναίκες που πήραν μέρος στις τριήμερες τελετές.
Μερικοί αρχαίοι συγγραφείς μνημόνευαν κι άλλες πράξεις, που γίνονταν στο πλαίσιο των Θεσμοφοριών. Ωστόσο, δεν είναι σε θέση να μας εξηγήσουν πως οι πράξεις αυτές συνδέονταν με την γιορτή, ή έστω να μας ειπούν σε ποια ημέρα της γιορτής γίνονταν.
Όπως προαναφέραμε, Θεσμοφόρια γίνονταν και σε πολλές άλλες πόλεις της Ελλάδας. Οι κυριότερες, για τις οποίες γίνονται σχετικές αναφορές, ότι «ήγον» τα Θεσμοφόρια είναι οι εξής: Η Σπάρτη (όπου η γιορτή διαρκούσε τρεις μέρες), η Δρυμαία της Φωκίδας, η Θήβα της Βοιωτίας, η Μίλητος της Μ. Ασίας, οι Συρακούσες, η Ερέτρια της Εύβοιας, η Δήλος, η Έφεσσος, ο Ακράγαντας (Σικελίας) και άλλες. Για τις τελετές όμως αυτές, πολύ λίγα έχουν διασωθεί.


ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΟ ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ
Ιστορική αναδρομή
Μαθητές γράφουν την ιστορία του Αλίμου
Θουκυδίδης ο Αλιμούσιος
Η επιρροή του Θουκυδίδη στο σύγχρονο κόσμο
Το θέμα τιμής στο έργο του Θουκυδίδη
Created by Hellas Internet