Home > ΡΑΔΙΟΦΩΝΙΚΕΣ ΕΚΠΟΜΠΕΣ > Ο Γενάρης στην Ελληνική Λαογραφία - 19.01.1989


Όπως όλοι μήνες έτσι και ο Γενάρης κατέχει ξεχωριστή θέση στην ελληνική λαογραφία. Όσο για την ονομασία του ποικίλλει κατά περιοχές. Τ΄ όνομά του είναι ταυτισμένο με τις γεωργικές εργασίες, που γίνονται την εποχή αυτή. Άλλωστε οι γεωργοί είναι εκείνοι που… πληρώνουν τις κακοκαιρίες του, τις βροχές του, τα κρύα του και πολύ περισσότερο τα χιόνια του.
Έτσι στην Ήπειρο τον αποκαλούν «μεσοχειμώνα» και «κρυαρίτη». Στη Μακεδονία και τη Θράκη «μεγαλομηνά», «κλαδευτή» και «τρανό». Στο Πήλιο «χιονιά». Βέβαια όχι μόνο στο Πήλιο αλλά σε όλη την Ελλάδα το χιόνι είναι απόλυτα ταυτισμένο με το Γενάρη. Γι΄ αυτό υπάρχει και λαϊκή παροιμία που λέει: «τον δέχτηκαν σαν τα χιόνια του Γενάρη»!
Το χιόνι στην ελληνική λαογραφία κατέχει ξεχωριστή θέση, όπως άλλωστε και το δημοτικό μας τραγούδι. Έτσι τόσο οι παροιμίες όσο και οι παραδόσεις του λαού μας, σε πεζά και στίχους, είναι ιδιαίτερα εκφραστικές και ενδιαφέρουσες. Μιλώντας για το Γενάρη, στην ελληνική λαογραφία, το πρώτο που πρέπει να πούμε είναι για τα χιόνια, που αποτελούν το κύριο γνώρισμα του.
Υπάρχουν δημοτικοί στίχοι αφιερωμένοι στα χιόνια, οι οποίοι είναι άφθαστοι σε περιεκτικότητα και τεχνική, ενώ ταυτόχρονα τους χρησιμοποιούμε και στην καθημερινή μας διάλεκτο. Ας σταθούμε σε δύο χαρακτηριστικά δείγματα: «μαθημένα τα βουνά απ΄ τα χιόνια» και «συνήθεια τόχουν τα βουνά να βρέχουν να χιονίζουν».
Το χιόνι είναι προνόμιο του ορεινού τοπίου. Δεν έχει καμία σημασία που ορισμένες φορές οι κάτοικοι της Αθήνας ξυπνάνε και τα βλέπουν όλα κάτασπρα. Ας θυμηθούμε της βαρυχειμωνιάς του ΄58 και του ΄63, καθώς βέβαια και αυτή του ΄86.
Το χιόνι είναι το στολίδι των βουνών και των ελάτων κι ακριβώς αυτό εκφράζει ο στίχος του δημοτικού τραγουδιού «χαίρεται κι ένας έλατος στους πάγους και στα χιόνια»!
Για τα ατέλειωτα χιόνια των βουνών μιλάει ο λαός μας και τα παρομοιάζει με τα δικά του ατέλειωτα βάσανα. Αυτόν του τον καημό τον εκφράζει με τούτους τους ήχους του δημοτικού τραγουδιού:
«Εμένα είναι τα πάθη μου / σαν του Χελμού το χιόνι που όσο να λιώσει το παλιό / καινούριο το πλακώνει».
Όπως το νιώθουμε, και το έχουμε ζήσει όλοι, το χιόνι είναι σύμβολο του χειμώνα, της μεγάλης βαρυχειμωνιάς. Οι δρόμοι κλείνουν. Τα ορεινά χωριά ζουν αποκλεισμένα. Οι άνθρωποι αμπαρώνονται στα σπίτια τους κοντά στο τζάκι, περιμένοντας να λιώσουν τα χιόνια και να πάρει η ζωή τους τον κανονικό της ρυθμό. Όμως, αλίμονο. Για μερικούς δε φτάνει ούτε αυτό. Άλλα εμπόδια μεγαλύτερα από το χιόνι φράζουν το δρόμο τους. Γι΄ αυτό και ο στίχος του δημοτικού μας τραγουδιού, λέει σε λυπητερό τόνο: «Λιώσαν τα χιόνια λιώσανε και μεις δεν ανταμώσαμε».
Ενός ωραιότατος στίχος υπάρχει για τη μοίρα των ανθρώπων, που δεν έχουν στεριώσει αλλά είναι γραφτό τους αργά η γρήγορα να χαθούν: «Αυτού του νέου τόνομα στο χιόνι ήταν γραμμένο / εβγήκε ο ήλιος τόλιωσε το πήρε το ποτάμι».
Το χιόνι ο λαός το θεωρεί γουρλίδικο. Άφθονα χιόνια προμηνύουν ένα δροσερό καλοκαίρι, με πολλά και κρύα χωρίς αρρώστιες. Τα χιόνια είναι ευπρόσδεκτα, αρκεί να μην ήταν βασανιστική τη ζωή του ανθρώπου με τη συχνή και παρατεταμένη παρουσία του. Έτσι έχουμε την προσφώνηση «σαν τα χιόνια» σα ζέστη φιλοφρόνηση και χαρούμενο χαιρετισμό για κείνον που είναι αγαπημένος φίλος και είχε χαθεί για κάποιο μεγάλο χρονικό διάστημα. Υπάρχει όμως και η άλλη όψη. Όταν θέλουμε να επισημάνουμε την κακή πλευρά λέμε «σαν το χιόνι στον κόρφο του» ή «τον δέχτηκαν σαν τα χιόνια του Γενάρη»!
Το χιόνι το φέρνει ο βοριάς. Ο «κατεβατός» όπως τον ονομάζουν στην περιοχή του Παρνασσού. Αυτός «κατεβατός» παλεύει με τους… άλλους καιρούς πάνω στις κορυφές των βουνών διεκδικώντας τη νίκη. Υπάρχει και το σχετικό δημοτικό τραγούδι:
«Μένα θα με γέλασε μία χαραυγή / τ΄ άστρι και το φεγγάρι / και βγήκα νύχτα στο βουνό / νύχτα στα κορφοβούνια / κι ακούω τον άνεμο καιρό / με τα βουνά μαλώνει.
Ο βοριάς με τα χιόνια του βασανίζει τον κόσμο. Γενικά πιστεύεται ότι στην Ελλάδα το χιόνι είναι μάλλον σπάνιο φυσικό φαινόμενο. Στα ψηλότερα μέρη της βόρειας Ελλάδας το χιόνι εμφανίζεται νωρίς. Πολλές φορές και από το δεύτερο δεκαήμερο του Σεπτέμβρη. Μετά από καμιά σαρανταριά μέρες πέφτει χιόνι και στα ορεινά της Πελοποννήσου. Το πολύ χιόνι πέφτει συνήθως το Γενάρη και το Φλεβάρη. Τα τελευταία χιόνια πέφτουν στα ορεινά το Μάρτη και τον Απρίλη και στα πολύ ορεινά ακόμα και τον Ιούνη.
Έχουμε όμως και μία εξαιρετική περίπτωση. Το 1904 η πόλη του Δομοκού ντύθηκε στα ολόλευκα το Μάιο. Έτσι λοιπόν τα χιόνια είναι η μόνιμη χειμωνιάτικη διακόσμηση στα ορεινά. Κι αυτό γιατί όταν κάποιος θέλει να αντικρούσει κάποια κοινοτυπία, υπάρχει η εξής λαϊκή παροιμία: «Εχιόνισε στο όρος».
Κατεβαίνοντας από τα ορεινά και από τα χιόνια, βλέπουμε ότι στους κάμπους η λαϊκή σοφία έχει αποθησαυρίσει μια σειρά παροιμίες, που είναι συμβουλές και παρακαταθήκες για τους γεωργούς. Μεταδίδονται από γενιά σε γενιά, σε όλη την Ελλάδα. Για το κλάδεμα έχουμε την παροιμία «Γενάρη μήνα κλάδευε φεγγάρι μην ΄ξετάζεις».
Στις βαμβακοπαραγωγικές περιοχές λέγεται η παροιμία «όποιος θέλει να μπαμπακώσει το Γενάρη θα οργώσει». Και αυτό κάνουν ακόμα και σήμερα οι γεωργοί μας, ανεξάρτητα από τις εξελίξεις και βελτιώσεις που τα τελευταία χρόνια σημειώθηκαν σχετικά με τις καλλιεργείς.
Για τα μοσχεύματα, τις καταβολάδες που λένε οι χωρικοί, η λαογραφία του Γενάρη δεν παραλείπει να μας πληροφορήσει και να μας συμβουλεύσει σχετικά: «Το φεγγάρι κόβε βέργα και φεγγάρι μη γυρεύεις».
Για τα μοσχεύματα, τις καταβολάδες που λένε οι χωρικοί, η λαογραφία του Γενάρη δεν παραλείπει να μας πληροφορήσει και να μας συμβουλεύσει σχετικά: «το φεγγάρι κόβε βέργα και φεγγάρι μη γυρεύεις».
Για άλλα τα γεωργικά προϊόντα εφιστάται προσοχή. Πρόσεχε φωνάζει μακρόχρονη πείρα των παππούδων μας. Πόσες φορές δεν «κάηκαν» οι ίδιοι για να φτάσουν να προειδοποιούν τα παιδιά και τα εγγόνια τους με την παροιμία: «του Γενάρη το ζευγάρι διάβολος θε να το πάρει».
Ο Γενάρης, για το χωρικό, είναι πάντα ο μήνας με το μεγάλο ερωτηματικό. Ανάλογα με το πως θα πάει ο καιρός γίνεται και η πρόβλεψη για την καλή ή κακή παραγωγή. Διαπίστωσαν, λοιπόν, ότι εφόσον τα Φώτα έχουμε καλό καιρό και καμιά βροχή το Πάσχα, τότε όλα θα πάνε καλά. Ο χωρικός αρχίζει να χαίρεται και νιώθει το ευχάριστο προμήνυμα ότι οι κόποι του θα αποζημιωθούν. Γι΄ αυτό υπάρχει και το δημοτικό επίγραμμα «αν τα Φώτα φωτερά και τα Λαμπρά σκοτάδι χαράς στον βούν και το ζευγά».
Στην Κρήτη υπάρχει ένα χαρακτηριστικό τετράστιχο, που έχει άμεση σχέση με την πρόβλεψη της καλής ή κακής σοδειάς:
«Και τα Φώτα φωτερά / και το Πάσχα βροχερόν όλος ο κόσμος χαίρεται / κι η Κρήτη καμαρώνει».
Η λαογραφία δεν παραλείπει να μας πληροφορήσει για τα πουλερικά, ότι δηλαδή το μήνα Γενάρη είναι πιο νόστιμα τους άλλους μήνες. Ιδιαίτερα για τις κότες και τις χήνες, ενώ για τις πάπιες μας συμβουλεύει ότι είναι πιο νόστιμες τον Ιούλιο. Ποιος απ΄ όσους κατάγονται από χωριά δεν έχει ακούσει από τη γιαγιά του ή τον παππού του να τον συμβουλεύει «κότα χήνα το Γενάρη και παπί τον Αλωνάρη».
Θα μπορούσε κανείς ν΄ αραδιάσει ένα σωρό έθιμα που έχουν σχέση τόσο με τον πρώτο μήνα του χρόνου, όσο και με το κατ΄ εξοχήν μήνα της βαρυχειμωνιάς. Ανεξάντλητη η σοφία του λαού μας και ατελείωτη ελληνική λαογραφία, που τα έχει αποθησαυρίσει για να μεταδίδονται από γενιά σε γενιά. Δεν έχει καμιά σημασία σε ποιο σημείο έφτασε σήμερα η εξέλιξη, η επιστημονική γνώση και η τεχνολογία. Ο Γενάρης παραμένει Γενάρης και πάντα θα τον χαιρόμαστε είτε έχει λίγο είτε έχει πολύ χιόνι.
 


Παγκόσμια ημέρα της γυναίκας - 07.03.1989
Η ίδρυση των ΕΣ ΕΣ - 13.09.1988
Αφιέρωμα στον Γιάννη Κορδάτο - 02.06.1987
Η απελευθέρωση των Ιωαννίνων - 20.02.1987
Σημαδιακές Πρωτοχρονιές - 04.01.1987
Ελγίνεια μάρμαρα - 04.07.1986
Created by Hellas Internet